“Vertrek zelf of je eindigt in een kist”: Antimigrantenprotest loopt uit de hand in Zuid-Afrika

©picture alliance / Anadolu | Ihsaan Haffejee

In Johannesburg leeft de Malawische tuinman Kaunga Nyirenda al weken met angst. Hij doet zijn verhaal bij CNN World. Begin juni stonden twee mannen plots aan zijn deur en eisten dat hij het land zou verlaten. “Wanneer ga je weg? We willen de problemen in ons land oplossen. Als je nu niet vertrekt, ga je in een kist weg, want na 30 juni hebben we niemand meer nodig”, zeiden ze hem. Aldus de hallucinante getuigenis van tuinman Nyirenda bij CNN World. En het blijkt niet om een alleenstaand geval te gaan. Een beweging die zich afzet tegen migranten en daarbij geweld niet schuwt, wint razendsnel aan populariteit in Zuid-Afrika.

In heel Zuid-Afrika groeit de vijandigheid tegenover migranten al maanden, en die spanningen zijn de voorbije weken geëscaleerd. Groepen als March & March en Operation Dudula voeren acties tegen buitenlandse inwoners, officieel zonder geweld te prediken, maar in de praktijk dragen hun protesten volgens hulporganisaties en getuigen bij aan intimidatie, aanvallen en verdrijving van zowel gedocumenteerde als ongedocumenteerde migranten.

Deadline intussen verlopen

De regering in Pretoria heeft de zelfuitgeroepen “deadline” van 30 juni resoluut afgewezen. President Cyril Ramaphosa waarschuwde dat de staat geen enkele poging zal tolereren om het land te destabiliseren en benadrukte dat aanvallen op buitenlanders “niet de visie van Zuid-Afrika” weerspiegelen. Tegelijk erkent hij dat illegale migratie een reëel probleem is, omdat die druk zet op publieke diensten en de arbeidsmarkt verstoort. Toch is dat voor veel migranten een schrale troost. In meerdere provincies werd recent geweld gemeld, met dodelijke slachtoffers in onder meer Mossel Bay en Pietermaritzburg. Mozambique meldde later dat vijf van zijn burgers omkwamen bij wat het zelf “xenofobische aanvallen” noemde. Honderden mensen zochten intussen onderdak in kerken, moskeeën of tijdelijke opvangplaatsen, terwijl anderen hun spullen pakten en zich voorbereidden op een gedwongen vertrek.

Wat nu?

De anti-migratiecampagne leunt op het vertrouwde maar gevaarlijke verhaal dat buitenlanders banen inpikken, criminaliteit aanwakkeren en sociale voorzieningen uitputten. Vooral migranten uit Malawi, Zimbabwe, Mozambique, Ghana en Nigeria worden geviseerd. De beweging heeft via sociale media en straatprotesten een opvallende zichtbaarheid opgebouwd, met figuren als Nkosikhona Ndabandaba, die zich presenteert als architect van de deadline en duizenden volgers mobiliseert. Zo meldt Reuters.

Achter de woede schuilt meer dan alleen migratie. Zuid-Afrika kampt met werkloosheid, ongelijkheid, corruptie en gebrekkige dienstverlening. Volgens analisten worden migranten daardoor steeds opnieuw tot zondebok gemaakt voor structurele problemen die veel dieper liggen. De uitbarsting van xenofobie past bovendien in een lange en bloedige geschiedenis: de rellen van 2008 kostten minstens 62 mensen het leven, en ook in 2015 en 2019 vielen doden. Dat schrijft CNN.

En we keren nog even terug naar Nyirenda, die al 16 jaar in Zuid-Afrika woont en zijn verhaal deed bij CNN World. Hij heeft besloten terug te keren naar Malawi. “Waarom vechten tegen iemand die even arm is als jij, terwijl de echte rijken buiten schot blijven?” vroeg hij zich af. 

©picture alliance / Anadolu | Ihsaan Haffejee